Ιστορίες Επιστήμης · Μαθηματικά · κάθε Κυριακή στο blog του Φροντιστηρίου Ορδίτη

Ένα πηγάδι στη Συήνη

Αλεξάνδρεια, γύρω στο 240 π.Χ. Στη μεγαλύτερη βιβλιοθήκη του αρχαίου κόσμου εργάζεται ένας άνθρωπος που ασχολείται σχεδόν με τα πάντα: μαθηματικά, αστρονομία, γεωγραφία, ποίηση, φιλοσοφία. Λέγεται Ερατοσθένης ο Κυρηναίος και είναι ο επικεφαλής της Βιβλιοθήκης. Οι σύγχρονοί του τον φώναζαν, λίγο πειραχτικά, «Βήτα»: δεύτερος σε όλα, αλλά σχεδόν σε όλα.

Κάποια μέρα διαβάζει μια πληροφορία που θα έμοιαζε ασήμαντη σε οποιονδήποτε άλλον. Στη Συήνη (το σημερινό Ασουάν), νότια της Αλεξάνδρειας, το μεσημέρι της μεγαλύτερης μέρας του χρόνου ο Ήλιος φωτίζει τον πάτο ενός βαθιού πηγαδιού. Τα κάθετα αντικείμενα εκείνη την ώρα δεν ρίχνουν καθόλου σκιά. Ο Ήλιος βρίσκεται ακριβώς από πάνω.

Στην Αλεξάνδρεια όμως, την ίδια μέρα και την ίδια ώρα, ένα κατακόρυφο ραβδί ρίχνει μια μικρή σκιά. Γιατί; Αν η Γη ήταν επίπεδη, οι ακτίνες του Ήλιου θα έπεφταν παντού με την ίδια κλίση. Η διαφορά σήμαινε ένα πράγμα: η επιφάνεια της Γης είναι καμπύλη. Και ο Ερατοσθένης σκέφτηκε ότι από αυτή τη διαφορά μπορεί να υπολογίσει πόσο μεγάλη είναι.

Η μέτρηση

Ο Ερατοσθένης μέτρησε τη γωνία που σχημάτιζαν οι ακτίνες του Ήλιου με το ραβδί στην Αλεξάνδρεια. Βρήκε περίπου 7,2°, δηλαδή 1/50 του πλήρους κύκλου (360° : 50 = 7,2°).

Εδώ μπαίνει η γεωμετρία που μαθαίνουμε στο Γυμνάσιο. Οι ακτίνες του Ήλιου φτάνουν στη Γη πρακτικά παράλληλες, επειδή ο Ήλιος είναι πολύ μακριά. Αν προεκτείνουμε νοερά το ραβδί της Αλεξάνδρειας και το πηγάδι της Συήνης προς το κέντρο της Γης, σχηματίζουν γωνία στο κέντρο. Επειδή οι ακτίνες είναι παράλληλες, η γωνία αυτή είναι ίση με τη γωνία της σκιάς: είναι εντός εναλλάξ γωνίες. Άρα και η επίκεντρη γωνία ανάμεσα στις δύο πόλεις είναι 7,2°, δηλαδή 1/50 του κύκλου.

Αφού η γωνία είναι το 1/50 του κύκλου, και η απόσταση Αλεξάνδρειας–Συήνης πρέπει να είναι το 1/50 της περιφέρειας της Γης. Η απόσταση αυτή υπολογιζόταν τότε σε περίπου 5.000 στάδια. Επομένως:

Περιφέρεια της Γης ≈ 50 × 5.000 = 250.000 στάδια.

Πόσο κοντά έπεσε;

Το δύσκολο σημείο είναι το «στάδιο». Δεν ξέρουμε με βεβαιότητα ποιο στάδιο χρησιμοποίησε ο Ερατοσθένης, γιατί στην αρχαιότητα υπήρχαν διαφορετικά. Ανάλογα με τη μονάδα, το αποτέλεσμά του αντιστοιχεί σε περίπου 39.000 έως 46.000 χιλιόμετρα. Η πραγματική περιφέρεια της Γης είναι περίπου 40.000 χιλιόμετρα.

Ακόμη και στη χειρότερη περίπτωση, το λάθος του είναι μικρό. Και αυτό με εργαλεία που σήμερα θα μας φαίνονταν παιχνίδια: ένα ραβδί, μια σκιά, μια εκτίμηση απόστασης και πολύ καθαρή σκέψη. Έκανε και κάποιες υποθέσεις που δεν ήταν απολύτως ακριβείς: ότι η Συήνη βρίσκεται ακριβώς νότια της Αλεξάνδρειας και ακριβώς πάνω στον Τροπικό. Τα λάθη όμως αλληλοαναιρέθηκαν σε μεγάλο βαθμό, και η μέθοδος ήταν απόλυτα σωστή.

Τι μας διδάσκει σήμερα

  • Η γεωμετρία του σχολείου δεν είναι «θεωρία». Παράλληλες ευθείες, εντός εναλλάξ γωνίες, αναλογία τόξου και επίκεντρης γωνίας: με αυτά μετρήθηκε ένας ολόκληρος πλανήτης.
  • Η παρατήρηση ξεκινά από μια μικρή λεπτομέρεια. Ένα πηγάδι χωρίς σκιά έγινε αφετηρία για μια από τις πιο κομψές μετρήσεις στην ιστορία της επιστήμης.
  • Καλό μοντέλο, απλά εργαλεία. Δεν χρειάζεσαι πάντα ακριβά όργανα. Χρειάζεσαι σωστές υποθέσεις και καθαρή λογική.

Δοκίμασε κι εσύ

Σε πολλά σχολεία του κόσμου, κάθε χρόνο, μαθητές επαναλαμβάνουν το πείραμα: μετρούν το μήκος της σκιάς ενός ραβδιού το μεσημέρι σε δύο διαφορετικές πόλεις και ανταλλάσσουν τα αποτελέσματα. Με λίγη τριγωνομετρία (εφαπτομένη γωνίας, Β΄ Γυμνασίου) βρίσκουν τη γωνία, και από εκεί την περιφέρεια της Γης.

Και μια μικρή έκπληξη για όσους είναι στην Α΄ Γυμνασίου: ο ίδιος άνθρωπος επινόησε το «κόσκινο του Ερατοσθένη», τον απλό τρόπο να βρίσκουμε τους πρώτους αριθμούς διαγράφοντας τα πολλαπλάσια. Είναι ο ίδιος Ερατοσθένης.

Στο Φροντιστήριο Ορδίτη, στην Κάτω Αχαΐα, προετοιμάζουμε μαθητές όλων των τάξεων Γυμνασίου και Λυκείου σε όλα τα μαθήματα. Πιστεύουμε ότι κάθε μάθημα γίνεται πιο εύκολο όταν ξέρεις γιατί υπάρχει. Γι' αυτό, κάθε Κυριακή, μια ιστορία από τον κόσμο της επιστήμης.

Την επόμενη Κυριακή: Ιστορία – Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων.