Τι έπεσε φέτος

Η Βιολογία Προσανατολισμού εξετάστηκε την Τετάρτη 3 Ιουνίου 2026 με θέματα που κάλυψαν όλη την ύλη: γενετικό υλικό, γονιδιακή έκφραση, μενδελική και φυλοσύνδετη κληρονομικότητα, χρωμοσωμικές ανωμαλίες, τεχνολογία ανασυνδυασμένου DNA και βιοτεχνολογία. Το Θέμα Α και το Θέμα Β ήταν «κλασικά»· το Θέμα Γ συνδύασε ένα πρόβλημα διυβριδισμού με φυλοσύνδετο γονίδιο και ένα γενεαλογικό δέντρο με «μη αναμενόμενους» φαινοτύπους που εξηγούνται από ανιχνευτές DNA· το Θέμα Δ ζήτησε προσανατολισμό αλυσίδων, αναστροφή και σχεδιασμό κλωνοποίησης σε πλασμίδιο. Απαιτητικά θέματα, για πολύ καλά προετοιμασμένους μαθητές.

Το πλήρες κείμενο των θεμάτων (με τις εικόνες 1-3), όπως δόθηκε από το Υπουργείο Παιδείας, βρίσκεται εδώ (PDF).

Παρακάτω παραθέτουμε τα ερωτήματα όπως ακριβώς δόθηκαν και τις ενδεικτικές απαντήσεις των καθηγητών του Φροντιστηρίου Ορδίτη.

Τα θέματα

Θέμα Α

Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή πρόταση.

Α1. Το ζεύγος κωδικονίων που αφορά συνώνυμα κωδικόνια είναι: α. 5΄UAA3΄ και 5΄UUC3΄ · β. 5΄AUG3΄ και 5΄AGU3΄ · γ. 5΄AGC3΄ και 5΄UCU3΄ · δ. 5΄UGA3΄ και 5΄CGU3΄. Μονάδες 5

Α2. Με ραδιενεργό θείο 35S ιχνηθετείται μόνο: α. το snRNA · β. το πρωταρχικό τμήμα · γ. η DNA ελικάση · δ. το εσώνιο ενός ασυνεχούς γονιδίου. Μονάδες 5

Α3. Η πρωτοταγής δομή μιας πρωτεΐνης περιλαμβάνει: α. φωσφοδιεστερικούς δεσμούς · β. πεπτιδικούς δεσμούς · γ. δεσμούς υδρογόνου · δ. δισουλφιδικούς δεσμούς. Μονάδες 5

Α4. Τα βακτήρια του γένους Lactobacillus αναπτύσσονται ιδανικά σε τιμές pH: α. 2-3 · β. 7 · γ. 4-5 · δ. 9-10. Μονάδες 5

Α5. Η διαδικασία της ωρίμανσης πραγματοποιείται σε: α. βακτηριοφάγους · β. βακτήρια του γένους Mycobacterium · γ. ώριμα ερυθροκύτταρα · δ. κύτταρα του πρωτόζωου Paramecium. Μονάδες 5

Θέμα Β

Β1. Να αντιστοιχίσετε στο τετράδιό σας κάθε όρο της στήλης Α με έναν από τους όρους της στήλης Β. Στήλη Α: 1. Πυρηνικός φάκελος, 2. Ριβοσώματα, 3. Άτρακτος, 4. Μικρά ριβονουκλεοπρωτεϊνικά σωματίδια, 5. Περιοριστικές ενδονουκλεάσες, 6. Δίκλωνα κυκλικά μόρια DNA. Στήλη Β: α. Μόνο προκαρυωτικά κύτταρα, β. Μόνο ευκαρυωτικά κύτταρα, γ. Προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά κύτταρα. Μονάδες 6

Β2. Να ορίσετε τις παρακάτω έννοιες: α. γενετικός κώδικας, β. νουκλεόσωμα, γ. χαρτογράφηση. Μονάδες 6

Β3. Η γενετική ποικιλομορφία χαρακτηρίζει κυρίως τους αμφιγονικά αναπαραγόμενους οργανισμούς. Να αναφέρετε ονομαστικά τέσσερις μηχανισμούς δημιουργίας γενετικής ποικιλομορφίας στους απογόνους των αμφιγονικά αναπαραγόμενων οργανισμών (μονάδες 4) και να εξηγήσετε γιατί η γενετική ποικιλομορφία έχει μεγάλη σημασία για τη διαδικασία της εξέλιξής τους (μονάδες 3). Μονάδες 7

Β4. Οι χλωροπλάστες ανήκουν σε μια ευρύτερη κατηγορία οργανιδίων των φυτικών κυττάρων που ονομάζονται πλαστίδια. Ποια άλλα είδη πλαστιδίων γνωρίζετε, πού εντοπίζονται και ποιος είναι ο ρόλος τους; Μονάδες 6

Θέμα Γ

Το χρώμα του πτερώματος ενός είδους τροπικού πτηνού μπορεί να είναι πορτοκαλί, κόκκινο, κίτρινο ή λευκό. Η δημιουργία του τελικού χρώματος είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού των χρωστικών που παράγονται σύμφωνα με τα μεταβολικά μονοπάτια: άχρωμη ουσία Α → (Ε1) → κόκκινη χρωστική · άχρωμη ουσία Β → (Ε2) → κίτρινη χρωστική. Η σύνθεση των ενζύμων Ε1 και Ε2 ελέγχεται από επικρατή αλληλόμορφα γονίδια που εδράζονται σε διαφορετικά ζεύγη χρωμοσωμάτων, ενώ τα υπολειπόμενα αλληλόμορφά τους δεν παράγουν λειτουργικό ένζυμο. Όταν δεν παράγεται καμία χρωστική, το χρώμα του πτερώματος είναι λευκό, ενώ η ταυτόχρονη σύνθεση της κόκκινης και της κίτρινης χρωστικής οδηγεί σε πορτοκαλί φαινότυπο. Από οικογένειες πτηνών που παρουσίαζαν για πολλές διαδοχικές γενιές το ίδιο χρώμα πτερώματος, διασταυρώνονται θηλυκά με κίτρινο πτέρωμα με αρσενικά με κόκκινο πτέρωμα και προκύπτουν στην F1 γενιά πτηνά μόνο με πορτοκαλί πτέρωμα. Από τη διασταύρωση των ατόμων της F1 γενιάς προκύπτουν στην F2 γενιά: 63 θηλυκά με πορτοκαλί πτέρωμα, 21 θηλυκά με κίτρινο πτέρωμα, 32 αρσενικά με πορτοκαλί πτέρωμα, 31 αρσενικά με κόκκινο πτέρωμα, 10 αρσενικά με κίτρινο πτέρωμα, 11 αρσενικά με λευκό πτέρωμα.

Γ1. Να διερευνηθεί και να προσδιοριστεί ο τρόπος κληρονόμησης του χρώματος του πτερώματος. Μονάδες 8

Γ2. Να προσδιοριστούν οι γονότυποι των ατόμων της πατρικής (P) και της πρώτης θυγατρικής γενιάς (F1). Μονάδες 4
Δεν απαιτείται η διατύπωση των νόμων του Mendel. Δίνεται ότι το φύλο στο είδος αυτό των πτηνών καθορίζεται όπως και στον άνθρωπο.

Στο γενεαλογικό δέντρο της Εικόνας 1 απεικονίζεται ο τρόπος κληρονόμησης σπάνιας ασθένειας που κληρονομείται με υπολειπόμενο φυλοσύνδετο τρόπο στα μέλη μιας οικογένειας. Τα άτομα I2, II1 και III1 πάσχουν από την ασθένεια αυτή. [Γενεαλογικό δέντρο: I1 (♂ υγιής) × I2 (♀ πάσχουσα) → II1 (♂ πάσχων), II2 (♀ υγιής), II4 (♂ υγιής)· II2 × II3 (♂ υγιής) → III1 (♀ πάσχουσα).] Μεταξύ των μελών της οικογένειας δύο άτομα εμφανίζουν μη αναμενόμενο φαινότυπο εξαιτίας χρωμοσωμικών ανωμαλιών. Για τη διερεύνηση των παραπάνω ανωμαλιών χρησιμοποιούνται ειδικοί ανιχνευτές. Ο ανιχνευτής Α υβριδοποιείται μία φορά στο κεντρομερίδιο κάθε μεταφασικού Χ φυλετικού χρωμοσώματος και ο ανιχνευτής Β υβριδοποιείται με το υπεύθυνο για την ασθένεια γονίδιο. Για τις υβριδοποιήσεις χρησιμοποιήθηκε DNA μεταφασικών κυττάρων και τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στον Πίνακα 1 (πόσες φορές υβριδοποιείται ο κάθε ανιχνευτής ανά DNA μεταφασικού κυττάρου): II1: Α=1, Β=2 · II2: Α=2, Β=2 · II3: Α=1, Β=0 · II4: Α=2, Β=2 · III1: Α=2, Β=2.

Γ3. Ποια δύο μέλη της οικογένειας εμφανίζουν μη αναμενόμενο φαινότυπο (μονάδες 2); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας χρησιμοποιώντας μόνο τα δεδομένα του γενεαλογικού δέντρου (μονάδες 2). Μονάδες 4

Γ4. Αξιοποιώντας τα δεδομένα του Πίνακα 1 να γράψετε τον γονότυπο των ατόμων με τον μη αναμενόμενο φαινότυπο (μονάδες 2) και να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 2). Μονάδες 4

Γ5. Εξηγήστε πώς προέκυψε η χρωμοσωμική ανωμαλία κάθε ατόμου με μη αναμενόμενο φαινότυπο. Μονάδες 5

Θέμα Δ

Στο γονιδίωμα ενός τύπου σωματικών ανθρώπινων κυττάρων περιέχεται το τμήμα DNA της Εικόνας 2, το οποίο περιλαμβάνει δύο γονίδια Α και Β και τους αντίστοιχους υποκινητές τους ΥΑ και ΥΒ. Το γονίδιο Α εκφράζεται πάντα και παράγει έναν μεταγραφικό παράγοντα (ΜΑ), ο οποίος είναι απαραίτητος για την έκφραση του γονιδίου Β, ενώ το γονίδιο Β κωδικοποιεί ένα πενταπεπτίδιο με φαρμακευτική δράση.

Εικόνα 2: ΥΑ CCGGCTGCAG|TTAATGAACCCCTTTTAGAAACAT|CGAATTCCCGGG ΥΒ (αλυσίδα Ι) · GGCCGACGTC|AATTACTTGGGGAAAATCTTTGTA|GCTTAAGGGCCC (αλυσίδα ΙΙ), με τα σημεία Κ και Λ στις δύο κάθετες γραμμές. Για λόγους απλοποίησης, το μήκος της αλληλουχίας του γονιδίου του μεταγραφικού παράγοντα, καθώς και του εσωνίου, δίνονται με μικρό αριθμό νουκλεοτιδίων.

Δ1. α. Να γράψετε τον προσανατολισμό των αλυσίδων Ι και ΙΙ (μονάδες 2). β. Σε ποια από τις αλυσίδες Ι ή ΙΙ αντιστοιχεί η κωδική αλυσίδα κάθε γονιδίου (μονάδες 2); γ. Ένα από τα δύο γονίδια (Α ή Β) είναι ασυνεχές. Να γράψετε ποιο είναι αυτό (μονάδα 1). Μονάδες 5

Δ2. Στην αλληλουχία DNA της Εικόνας 2, λόγω της δράσης ενός μεταλλαξογόνου παράγοντα, προκαλείται αναστροφή του τμήματος μεταξύ των σημείων Κ και Λ. Να εξηγήσετε αν είναι δυνατή η έκφραση των δύο γονιδίων μετά την αναστροφή. Μονάδες 8

Ένας ερευνητής επιθυμεί να δημιουργήσει γενετικά τροποποιημένα βακτήρια που να εκφράζουν το γονίδιο Β. Στη διάθεσή του έχει το τμήμα DNA της Εικόνας 2, βακτήρια ξενιστές που δεν φέρουν γονίδια ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό και το πλασμίδιο της Εικόνας 3. Το πλασμίδιο φέρει μία θέση έναρξης αντιγραφής, ένα γονίδιο ανθεκτικότητας στο αντιβιοτικό αμπικιλίνη, ένα γονίδιο (gfp) που κωδικοποιεί μια πράσινη χρωστική, η οποία φθορίζει όταν εκτεθεί σε υπεριώδη ακτινοβολία, καθώς και τους αντίστοιχους υποκινητές τους (Υ). Επιπλέον, το πλασμίδιο φέρει τρεις θέσεις αναγνώρισης για τις περιοριστικές ενδονουκλεάσες ΠΕΙ, ΠΕΙΙ και ΠΕΙΙΙ (Εικόνα 3: η ΠΕΙ και η ΠΕΙΙ εκατέρωθεν/εντός του γονιδίου gfp, η ΠΕΙΙΙ εντός του γονιδίου ανθεκτικότητας στην αμπικιλίνη). Αλληλουχίες αναγνώρισης: ΠΕΙ: 5΄-G↓AATTC-3΄ · ΠΕΙΙ: 5΄-CTGCA↓G-3΄ · ΠΕΙΙΙ: 5΄-C↓CGG-3΄ (τα βέλη υποδεικνύουν τη θέση που δρα η κάθε ΠΕ).

Δ3. Ποια ή ποιες περιοριστικές ενδονουκλεάσες θα χρησιμοποιηθούν για την ενσωμάτωση του φυσιολογικού τμήματος DNA, προκειμένου να εκφραστεί το γονίδιο Β σε βακτηριακούς κλώνους που αναπτύσσονται παρουσία του αντιβιοτικού αμπικιλίνη (μονάδες 2); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 5). Μονάδες 7

Δ4. Το πεπτίδιο που προκύπτει είναι λειτουργικό ή όχι (μονάδα 1); Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας (μονάδες 4). Μονάδες 5

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Α

Α1 – γ (AGC και UCU κωδικοποιούν και τα δύο σερίνη) · Α2 – γ (μόνο η DNA ελικάση είναι πρωτεΐνη· τα υπόλοιπα είναι νουκλεϊκά οξέα, που δεν περιέχουν θείο) · Α3 – β · Α4 – γ · Α5 – δ (η ωρίμανση γίνεται μόνο σε ευκαρυωτικά κύτταρα με πυρήνα· το Paramecium είναι ευκαρυωτικό πρωτόζωο).

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Β

Β1. 1 – β · 2 – γ · 3 – β · 4 – β · 5 – α · 6 – γ (βακτηριακό χρωμόσωμα και πλασμίδια στα προκαρυωτικά, DNA μιτοχονδρίων και χλωροπλαστών στα ευκαρυωτικά).

Β2. α. Γενετικός κώδικας: η αντιστοίχιση των τριπλετών νουκλεοτιδίων του mRNA (κωδικονίων) με τα αμινοξέα των πρωτεϊνών· είναι κώδικας τριπλέτας, συνεχής, μη επικαλυπτόμενος, σχεδόν καθολικός, εκφυλισμένος, με κωδικόνιο έναρξης το AUG και κωδικόνια λήξης τα UAA, UAG, UGA. β. Νουκλεόσωμα: η βασική δομική μονάδα της χρωματίνης· αποτελείται από ένα τμήμα DNA μήκους 146 ζευγών βάσεων τυλιγμένο γύρω από ένα οκταμερές ιστονών. γ. Χαρτογράφηση: ο προσδιορισμός της θέσης των γονιδίων στα χρωμοσώματα (και της αλληλουχίας του γονιδιώματος), όπως έγινε στο Πρόγραμμα Ανθρώπινου Γονιδιώματος.

Β3. Μηχανισμοί: (1) ανεξάρτητος διαχωρισμός των ομόλογων χρωμοσωμάτων κατά τη μείωση, (2) επιχιασμός και ανασυνδυασμός μεταξύ ομόλογων χρωμοσωμάτων, (3) τυχαία συνένωση των γαμετών στη γονιμοποίηση, (4) μεταλλάξεις. Σημασία: η ποικιλομορφία προσφέρει στον πληθυσμό το «υλικό» πάνω στο οποίο δρα η φυσική επιλογή· άτομα με διαφορετικούς γονοτύπους έχουν διαφορετική προσαρμοστική ικανότητα σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον, ώστε ο πληθυσμός να επιβιώνει και να εξελίσσεται.

Β4. Εκτός από τους χλωροπλάστες υπάρχουν οι χρωμοπλάστες, που περιέχουν χρωστικές (καροτενοειδή) και βρίσκονται σε άνθη και καρπούς, δίνοντάς τους το χρώμα τους, και οι λευκοπλάστες (αμυλοπλάστες), που δεν έχουν χρωστικές, βρίσκονται σε ρίζες, κονδύλους και σπέρματα και αποθηκεύουν άμυλο.

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Γ

Γ1. Συμβολίζουμε Ε1/ε1 τα αλληλόμορφα του γονιδίου της κόκκινης χρωστικής και Ε2/ε2 της κίτρινης. Στην F2, τα θηλυκά εμφανίζουν μόνο δύο φαινοτύπους (πορτοκαλί : κίτρινο ≈ 63 : 21 = 3 : 1) και κανένα κόκκινο ή λευκό, ενώ τα αρσενικά τέσσερις (πορτοκαλί : κόκκινο : κίτρινο : λευκό ≈ 32 : 31 : 10 : 11 = 3 : 3 : 1 : 1). Η διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα δείχνει ότι ένα από τα δύο γονίδια είναι φυλοσύνδετο (στο Χ), ενώ το άλλο αυτοσωμικό. Όλα τα θηλυκά παράγουν κίτρινη χρωστική (πορτοκαλί ή κίτρινο), ενώ τα μισά αρσενικά όχι (κόκκινο ή λευκό): άρα φυλοσύνδετο είναι το γονίδιο της κίτρινης χρωστικής (Ε2), και αυτοσωμικό της κόκκινης (Ε1). Επαλήθευση: P: ♀ ΧΕ2ΧΕ2 ε1ε1 (κίτρινο, αμιγές) × ♂ Χε2Υ Ε1Ε1 (κόκκινο, αμιγές) → F1: ♀ ΧΕ2Χε2 Ε1ε1, ♂ ΧΕ2Υ Ε1ε1, όλα πορτοκαλί ✓. F1 × F1: για το αυτοσωμικό Ε1ε1 × Ε1ε1 → 3 Ε1_ : 1 ε1ε1· για το φυλοσύνδετο ΧΕ2Χε2 × ΧΕ2Υ → θηλυκά ΧΕ2ΧΕ2, ΧΕ2Χε2 (όλα με Ε2), αρσενικά ΧΕ2Υ, Χε2Υ (1 : 1). Θηλυκά: 3 πορτοκαλί : 1 κίτρινο ✓. Αρσενικά: 3 πορτοκαλί : 1 κίτρινο : 3 κόκκινο : 1 λευκό ✓. Τα γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη χρωμοσωμάτων και ακολουθούν τον νόμο της ανεξάρτητης μεταβίβασης.

Γ2. P: ♀ ΧΕ2ΧΕ2ε1ε1, ♂ Χε2ΥΕ1Ε1. F1: ♀ ΧΕ2Χε2Ε1ε1, ♂ ΧΕ2ΥΕ1ε1.

Γ3. Μη αναμενόμενο φαινότυπο έχουν τα άτομα II4 και III1. Το II4 είναι υγιής γιος πάσχουσας μητέρας (I2: ΧαΧα)· σε υπολειπόμενη φυλοσύνδετη ασθένεια όλοι οι γιοι πάσχουσας μητέρας αναμένεται να πάσχουν, αφού παίρνουν το Χα της. Το III1 είναι πάσχουσα κόρη υγιούς πατέρα (II3)· μια πάσχουσα θηλυκή (ΧαΧα) πρέπει να έχει πάσχοντα πατέρα, αφού παίρνει από αυτόν το ένα Χ.

Γ4. Ο ανιχνευτής Α μετρά τα Χ χρωμοσώματα του κυττάρου και ο ανιχνευτής Β τα αντίγραφα του γονιδίου της ασθένειας (2 ανά μεταφασικό χρωμόσωμα που το φέρει, λόγω των δύο αδελφών χρωματίδων). II4: ΧΑΧαΥ – έχει δύο Χ (Α=2) ενώ είναι αρσενικό, άρα ΧΧΥ (σύνδρομο Klinefelter)· φέρει το Χα της μητέρας και ένα ΧΑ, γι' αυτό είναι υγιής (ετερόζυγος). III1: ΧαΧ– – έχει δύο Χ (Α=2) αλλά το γονίδιο ανιχνεύεται μόνο σε ένα από αυτά (Β=2 αντί 4)· το δεύτερο Χ φέρει έλλειψη του τμήματος που περιέχει το γονίδιο, οπότε το μοναδικό αλληλόμορφο Χα (από τη φορέα μητέρα II2) εκφράζεται και η κόρη πάσχει.

Γ5. II4: το ΧΧΥ προέκυψε από μη διαχωρισμό των φυλετικών χρωμοσωμάτων κατά τη μείωση· αφού ο γιος φέρει ΧΑ (από τον πατέρα I1, ΧΑΥ) μαζί με Υ, ο μη διαχωρισμός των Χ και Υ έγινε στην 1η μειωτική διαίρεση του πατέρα, και το σπερματοζωάριο ΧΥ γονιμοποίησε φυσιολογικό ωάριο Χα. III1: η έλλειψη (δομική χρωμοσωμική ανωμαλία) του τμήματος του Χ που περιέχει το γονίδιο προέκυψε από θραύση και απώλεια τμήματος χρωμοσώματος κατά τη γαμετογένεση του πατέρα II3 (του οποίου το Χ φέρει το φυσιολογικό αλληλόμορφο), ώστε η κόρη να κληρονομήσει Χ με έλλειψη από τον πατέρα και Χα από τη μητέρα.

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Δ

Δ1. α. Η αλυσίδα Ι έχει προσανατολισμό 5΄→3΄ (από αριστερά προς τα δεξιά) και η αλυσίδα ΙΙ 3΄→5΄. Αιτιολόγηση: ο υποκινητής ΥΑ βρίσκεται αριστερά, άρα το γονίδιο Α μεταγράφεται προς τα δεξιά· η κωδική του αλυσίδα πρέπει να διαβάζεται 5΄→3΄ προς τα δεξιά και να περιέχει κωδικόνιο έναρξης ATG και λήξης στο ίδιο πλαίσιο – αυτό συμβαίνει μόνο στην αλυσίδα Ι: 5΄…TTA ATG AAC CCC TTT TAG AAA…3΄. β. Κωδική αλυσίδα του γονιδίου Α είναι η Ι. Το γονίδιο Β μεταγράφεται από τον ΥΒ προς τα αριστερά, άρα κωδική του αλυσίδα είναι η ΙΙ (διαβάζεται 5΄→3΄ από δεξιά προς τα αριστερά: 5΄…CG ATG TTT CTA AAA GGG GTT CAT TAA CTG…3΄). γ. Ασυνεχές είναι το γονίδιο Β: η κωδική του περιοχή περιέχει 7 κωδικόνια αμινοξέων πριν από το κωδικόνιο λήξης, ενώ κωδικοποιεί πενταπεπτίδιο, άρα τμήμα της (το εσώνιο) απομακρύνεται κατά την ωρίμανση του mRNA. Το γονίδιο Α (ATG AAC CCC TTT TAG) δεν περιέχει εσώνιο.

Δ2. Με την αναστροφή το τμήμα Κ–Λ στρέφεται κατά 180°: η αλληλουχία που βρισκόταν στην αλυσίδα Ι μεταφέρεται, με αντίστροφη φορά, στην αλυσίδα ΙΙ και αντίστροφα. Οι υποκινητές ΥΑ και ΥΒ δεν θίγονται, άρα η RNA πολυμεράση μπορεί να προσδεθεί και η μεταγραφή και των δύο γονιδίων είναι θεωρητικά δυνατή. Όμως, μετά τον ΥΑ η κωδική αλυσίδα Ι θα περιέχει πλέον την αλληλουχία 5΄…ATG TTT CTA AAA GGG GTT CAT TAA…3΄, δηλαδή το γονίδιο Α δεν κωδικοποιεί πια τον μεταγραφικό παράγοντα ΜΑ αλλά διαφορετικό πεπτίδιο. Αφού ο ΜΑ είναι απαραίτητος για την έκφραση του γονιδίου Β, το γονίδιο Β δεν εκφράζεται (δεν μεταγράφεται), παρόλο που ο υποκινητής του είναι ακέραιος. Συνεπώς: το γονίδιο Α μεταγράφεται και μεταφράζεται, αλλά δίνει μη λειτουργικό προϊόν· το γονίδιο Β δεν εκφράζεται καθόλου.

Δ3. Θα χρησιμοποιηθούν οι ΠΕΙ και ΠΕΙΙ μαζί. Αιτιολόγηση: (1) Η ΠΕΙΙΙ (C↓CGG) αποκλείεται, γιατί κόβει μέσα στο γονίδιο ανθεκτικότητας στην αμπικιλίνη του πλασμιδίου, οπότε οι μετασχηματισμένοι κλώνοι δεν θα επιβίωναν παρουσία του αντιβιοτικού· επιπλέον η θέση της στο τμήμα DNA (CCGG στα άκρα) δεν απομονώνει σωστά το γονίδιο Β. (2) Η ΠΕΙ (G↓AATTC) έχει θέση αναγνώρισης στο τμήμα DNA ανάμεσα στο γονίδιο Β και τον ΥΒ (…CGAATTCC…) και στο πλασμίδιο δίπλα στον υποκινητή Υ, μέσα στο γονίδιο gfp. (3) Η ΠΕΙΙ (CTGCA↓G) έχει θέση αναγνώρισης στο αριστερό άκρο του τμήματος (CCGGCTGCAG, πριν από το γονίδιο Α) και στο πλασμίδιο στο άλλο άκρο του gfp. Με την ταυτόχρονη πέψη ΠΕΙ + ΠΕΙΙ προκύπτει ένα τμήμα που περιέχει ακέραιη την κωδική περιοχή του γονιδίου Β με δύο διαφορετικά μονόκλωνα άκρα, και το πλασμίδιο ανοίγει με τα ίδια συμπληρωματικά άκρα (αφαιρείται το gfp). Έτσι το ένθεμα ενσωματώνεται με συγκεκριμένο προσανατολισμό, ώστε το γονίδιο Β να βρεθεί αμέσως μετά τον βακτηριακό υποκινητή Υ (τον οποίο αναγνωρίζει η βακτηριακή RNA πολυμεράση, σε αντίθεση με τον ανθρώπινο ΥΒ) και να μεταγράφεται. Το γονίδιο ανθεκτικότητας και η θέση έναρξης αντιγραφής μένουν άθικτα, άρα τα βακτήρια που προσέλαβαν το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο επιλέγονται σε θρεπτικό υλικό με αμπικιλίνη, ενώ η απουσία φθορισμού (απώλεια του gfp) επιβεβαιώνει την ενσωμάτωση του ενθέματος.

Δ4. Το πεπτίδιο δεν είναι λειτουργικό. Το γονίδιο Β είναι ασυνεχές (περιέχει εσώνιο), ενώ τα βακτήρια δεν διαθέτουν τον μηχανισμό ωρίμανσης του mRNA (μικρά ριβονουκλεοπρωτεϊνικά σωματίδια – συμπλέγμα συναρμογής). Το εσώνιο δεν απομακρύνεται, το mRNA μεταφράζεται ολόκληρο και προκύπτει πεπτίδιο με διαφορετική αλληλουχία και μήκος από το φυσιολογικό πενταπεπτίδιο, άρα χωρίς τη φαρμακευτική δράση. Για να παραχθεί λειτουργικό πεπτίδιο, ο ερευνητής θα έπρεπε να χρησιμοποιήσει cDNA (συμπληρωματικό DNA από το ώριμο mRNA) αντί για το γονιδιωματικό τμήμα.

Τι μας δίδαξαν τα θέματα του 2026

  • Οι ορισμοί του βιβλίου δίνουν εύκολες μονάδες (Β2, Β4) – αλλά μόνο σε όποιον τους έχει μάθει με ακρίβεια.
  • Το γενεαλογικό δέντρο «έκρυβε» χρωμοσωμικές ανωμαλίες. Το Γ3–Γ5 απαιτούσε να συνδυαστούν φυλοσύνδετη κληρονομικότητα, ανιχνευτές και μη διαχωρισμός/έλλειψη – άσκηση σύνθεσης, όχι αναπαραγωγής.
  • Στο Θέμα Δ ο προσανατολισμός είναι το πρώτο βήμα. Όποιος δεν βρήκε σωστά τα 5΄/3΄ και τις κωδικές αλυσίδες έχανε και τα Δ2–Δ4.

Στο Φροντιστήριο Ορδίτη, στην Κάτω Αχαΐα, προετοιμάζουμε τους μαθητές όλων των τάξεων Γυμνασίου και Λυκείου σε όλα τα μαθήματα, με τη Βιολογία να διδάσκεται με έμφαση στην κατανόηση και στην επίλυση προβλημάτων.

Πηγή θεμάτων: Υπουργείο Παιδείας – Πανελλαδικές 2026, Βιολογία Προσανατολισμού ΓΕΛ. Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές και συντάχθηκαν από τους καθηγητές του Φροντιστηρίου Ορδίτη.