Πανελλαδικές 2026 – Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία (ΓΕΛ): Θέματα και Λύσεις

Τι έπεσε φέτος

Οι Πανελλαδικές 2026 άνοιξαν την Παρασκευή 29 Μαΐου με τη Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, και το κεντρικό θέμα ήταν η μοναξιά στη σύγχρονη εποχή και η σχέση των γενεών. Τα θέματα κρίθηκαν βατά και κατανοητά: κανένα ερώτημα δεν ξέφυγε από όσα δουλεύει ένας μαθητής που προετοιμάζεται συστηματικά από την Α΄ Λυκείου.

Τα τρία κείμενα αναφοράς:

• Κείμενο 1 – «Μια παγκόσμια σύγχρονη κρίση μοναξιάς» (Μαργαρίτα Βεργολιά, ΤΑ ΝΕΑ, 23.5.2026): η υπογεννητικότητα δεν εξηγείται πια μόνο οικονομικά· έχει γίνει κρίση σχέσεων, που συνδέεται με τα smartphones, τα social media και τα εξιδανικευμένα πρότυπα.
• Κείμενο 2 – «Τα νιάτα και τα γεράματα» (Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία): τα νιάτα είναι επαναστατικά, τα γεράματα συντηρητικά, αλλά η υγιής κοινωνία χρειάζεται και τα δύο ρεύματα.
• Κείμενο 3 – «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» (Ανδρέας Εμπειρίκος, Προϊστορία ή Καταγωγή, 1934): μια σειρά προτροπών για χαρά, αγωνιστικότητα και θάρρος απέναντι στη ζωή.

Το πλήρες κείμενο των θεμάτων, όπως δόθηκε από το Υπουργείο Παιδείας, βρίσκεται εδώ (PDF).

Παρακάτω παραθέτουμε τα ερωτήματα όπως ακριβώς δόθηκαν και τις ενδεικτικές απαντήσεις των φιλολόγων του Φροντιστηρίου Ορδίτη.

Τα θέματα

Θέμα Α

Α1. Να συνοψίσετε σε 70-80 λέξεις τους λόγους στους οποίους, σύμφωνα με το Κείμενο 1, οφείλεται η υπογεννητικότητα. Μονάδες 20

Θέμα Β

Β1. Να γράψετε στο τετράδιό σας δίπλα στον αριθμό της Στήλης Α το γράμμα από τη Στήλη Β που αντιστοιχεί στην ορθή απάντηση, με βάση το περιεχόμενο των Κειμένων 1 και 2 (χωρίς αναφορά σε χωρία του κειμένου):

1. Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι: α. η πλειονότητα των αναπτυγμένων χωρών εμφανίζει μηδενική γεννητικότητα. β. τα περισσότερα κράτη, ανεξαρτήτως βαθμού ανάπτυξης, βρίσκονται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης».
2. Στη δεύτερη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι οι παραδοσιακές οικονομικές ερμηνείες της υπογεννητικότητας θεωρούνται πλέον ανεπαρκείς, επειδή: α. οι κυβερνήσεις έχουν ήδη επιλύσει τα οικονομικά προβλήματα των νέων ζευγαριών. β. το φαινόμενο συνδέεται πλέον και με βαθύτερες μεταβολές στις ανθρώπινες σχέσεις και στις κοινωνικές αντιλήψεις.
3. Στην τρίτη παράγραφο του Κειμένου 1 τα smartphones και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνδέονται με τη δημογραφική κρίση, επειδή: α. συντελούν στην καλλιέργεια εξιδανικευμένων προτύπων και στην αύξηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης. β. ενισχύουν την πρόσβαση των νέων σε εκπαιδευτικό υλικό για την οικογένεια.
4. Στο Κείμενο 2 υποστηρίζεται ότι: α. η ιστορία έχει ανάγκη και τα νιάτα και τα γηρατειά. β. τα γηρατειά και τα νιάτα υπονομεύουν την πρόοδο.
5. Σύμφωνα με το Κείμενο 2, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι: α. οι άνθρωποι μπορεί να είναι προοδευτικοί ανεξαρτήτως της ηλικίας τους. β. τα γηρατειά είναι πάντα συντηρητικά.

Μονάδες 15

Β2. α. Η τρίτη παράγραφος του Κειμένου 1 («Προς επίρρωση…πανεπιστημιακή εκπαίδευση») αναπτύσσεται με τον τρόπο του αιτίου-αποτελέσματος. Να επισημάνετε το αίτιο και δύο από τα αποτελέσματα (μονάδες 3) και να δηλώσετε ποια πρόθεση της συντάκτριας εξυπηρετεί η συγκεκριμένη επιλογή (μονάδες 3).
β. Στο Κείμενο 2 να γράψετε τι δηλώνουν οι έντονα υπογραμμισμένες λέξεις Γιατί (το πρώτο του κειμένου) και λοιπόν, κάνοντας αναφορά στα νοήματα που αυτές συνδέουν σε κάθε περίπτωση (μονάδες 4). Μονάδες 10

Β3. Στο Κείμενο 2 να εξηγήσετε τη λειτουργία των παρακάτω γλωσσικών επιλογών:

• το ασύνδετο σχήμα: «Λέγεται συνήθως…συμβιβασμούς·» (μονάδες 4),
• το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Μπορούμε…προσδιορίζομε» (μονάδες 2) και
• τη συνυποδήλωση/μεταφορά: «ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός» (μονάδες 4).

Μονάδες 10

Θέμα Γ

Γ1. Ποιες είναι οι προτροπές του ποιητικού υποκειμένου προς τον αναγνώστη/την αναγνώστρια; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις (3) διαφορετικούς μεταξύ τους κειμενικούς δείκτες από το ποίημα. Πώς θα ανταποκρινόσουν εσύ στο κάλεσμα αυτό του ποιητικού υποκειμένου; (150-200 λέξεις) Μονάδες 15

Θέμα Δ

Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά ιδέες από τα Κείμενα αναφοράς 1 και 2, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτηθεί στη σχολική εφημερίδα: α) να εξηγήσετε για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, αυξάνονται τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας και β) να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνεργάζονται οι νέοι με τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ώστε να θεραπευτεί η μοναξιά και των δύο γενεών. Μονάδες 30

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Α

Α1. Σύμφωνα με τη συντάκτρια, η υπογεννητικότητα αποδιδόταν ως τώρα σε οικονομικά αίτια: ακρίβεια, εργασιακή ανασφάλεια, ακριβή στέγη, ανεπαρκή κρατική στήριξη των γονέων και δυσκολία συνδυασμού καριέρας–οικογένειας, ιδίως για τις γυναίκες. Πλέον, όμως, εξηγείται και ως κρίση σχέσεων: οι νέοι βιώνουν υπαρξιακή αβεβαιότητα σε μια εποχή πολυκρίσης (κλιματική, γεωπολιτική, οικονομική αστάθεια, ανισότητες, τεχνητή νοημοσύνη), ενώ τα smartphones και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα, μη ρεαλιστικές προσδοκίες, μοναξιά και απομόνωση. (78 λέξεις)

Σημείωση για τον μαθητή: η περίληψη ζητά μόνο τους λόγους (παράγραφοι 2 και 3). Η πρώτη παράγραφος (στατιστικά) και η τελευταία (συνέπειες της γήρανσης) δεν ανήκουν στην απάντηση — συχνό λάθος που κοστίζει μονάδες.

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Β

Β1. 1 – β, 2 – β, 3 – α, 4 – α, 5 – α.

Β2. α. Η παράγραφος αναπτύσσεται με αίτιο–αποτέλεσμα.

• Αίτιο: η χρήση των smartphones και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που άλλαξαν τον τρόπο αλληλεπίδρασης των νέων και καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα.
• Αποτελέσματα (δύο): (1) μη ρεαλιστικές προσδοκίες που αυξάνουν τη μοναξιά, την κοινωνική απομόνωση και την ψυχολογική δυσφορία· (2) ένα ιδεολογικό χάσμα μεταξύ νέων ανδρών και γυναικών (ή: η χρονική σύμπτωση της δημογραφικής κατάρρευσης με τη διάδοση των smartphones).
• Πρόθεση: η συντάκτρια θέλει να τεκμηριώσει με αιτιώδη λογική και επιστημονικά δεδομένα (έρευνα των Financial Times) την κεντρική θέση της, ότι η υπογεννητικότητα είναι κρίση σχέσεων και όχι μόνο οικονομικό πρόβλημα. Η αιτιώδης ανάπτυξη πείθει τον αναγνώστη, γιατί δείχνει τον μηχανισμό που οδηγεί από την τεχνολογία στη μοναξιά και προσδίδει εγκυρότητα και αντικειμενικότητα στο κείμενο.

Β2. β.

• Γιατί («Γιατί υπάρχουν και νέοι συντηρητικοί…»): δηλώνει αιτιολόγηση. Εξηγεί γιατί μπορούμε να μιλάμε για «γεράματα της μικρής ηλικίας» και «νιάτα της μεγάλης ηλικίας»: επειδή υπάρχουν συντηρητικοί νέοι και ριζοσπαστικοί γέροντες, δηλαδή η στάση δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την ηλικία.
• λοιπόν («Τα δύο λοιπόν στρατόπεδα υπάρχουν…»): δηλώνει συμπέρασμα. Συνοψίζει όσα προηγήθηκαν (υπάρχουν νέοι και γέροντες και στις δύο στάσεις) και οδηγεί στη βασική θέση του συγγραφέα: και τα δύο στρατόπεδα υπάρχουν και είναι απαραίτητα για την κοινωνία.

Β3.

• Ασύνδετο σχήμα («είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς»): η παράθεση των χαρακτηριστικών χωρίς συνδέσμους δίνει στον λόγο ρυθμό, ένταση και ζωντάνια, αποδίδοντας υφολογικά την ορμή και την απολυτότητα της νεότητας. Παράλληλα, συμπυκνώνει τις κοινές αντιλήψεις για τα νιάτα, ώστε να παρουσιαστούν ως μία ενιαία, καθιερωμένη εικόνα.
• Α΄ πληθυντικό πρόσωπο («Μπορούμε… προσδιορίζομε»): ο συγγραφέας εντάσσει τον εαυτό του και τον αναγνώστη σε ένα κοινό «εμείς», προσδίδοντας στον λόγο οικειότητα και συλλογικότητα· η θέση του παρουσιάζεται ως κοινή διαπίστωση και όχι ως προσωπική κρίση, γεγονός που την καθιστά πειστικότερη.
• Μεταφορά («ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός»): η εικόνα του αλόγου που καλπάζει ασταμάτητα αποδίδει παραστατικά την ακατάσχετη, ασυγκράτητη τάση των «νέων» για αλλαγή. Η συνυποδήλωση είναι ελαφρώς ειρωνική και επικριτική: η συνεχής και αλόγιστη ορμή προς τα εμπρός, χωρίς το φρένο της σύνεσης, γίνεται επικίνδυνη για την κοινωνία — γι' αυτό και χρειάζεται το αντίβαρο των «γερόντων».

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Γ

Γ1. Το ποιητικό υποκείμενο απευθύνει στον αναγνώστη μια σειρά από παθιασμένες προτροπές: να απορρίψει τη θλίψη και το μαράζι, να παλέψει για τη χαρά, να απελευθερωθεί από συμβάσεις, να ζήσει τις ηδονές της ζωής, να βγει στον κόσμο και, πάνω απ' όλα, να μη φοβηθεί να βαδίσει τον δικό του δρόμο.

Οι προτροπές τεκμηριώνονται με τρεις κειμενικούς δείκτες:

• Προστακτικές β΄ προσώπου («Χτύπα», «πέταξε», «Έβγα»): ο λόγος αποκτά αμεσότητα και επιτακτικότητα, σαν φωνή που παρακινεί τον αναγνώστη προσωπικά.
• Επανάληψη του δεοντικού «Πρέπει» («Πρέπει να πολεμήσης», «Πρέπει να γυμνωθής», «Πρέπει να νιώσης»): δηλώνει ότι η χαρά και η ελευθερία είναι υποχρέωση απέναντι στη ζωή, όχι απλή επιλογή.
• Αντιθετικές εικόνες («ξύδι» – «μέλι», «θλίψη καταγής» – «ήλιος»): η πικρία που επιβάλλουν οι άλλοι αντιπαρατίθεται στη γλύκα και στο φως της ζωής που διεκδικεί ο άνθρωπος.

Προσωπική ανταπόκριση (ενδεικτική): Θα απαντούσα θετικά στο κάλεσμα, γιατί ζούμε σε μια εποχή που το άγχος και η μοναξιά συχνά μας παραλύουν. Το ποίημα θυμίζει ότι η χαρά κατακτιέται με αγώνα: θα προσπαθούσα να αφήνω πίσω μου ό,τι με πικραίνει, να δοκιμάζω νέα πράγματα χωρίς φόβο κριτικής και να «βγαίνω στον δρόμο», δηλαδή να συναντώ ανθρώπους και εμπειρίες αντί να κλείνομαι σε μια οθόνη. Παράλληλα, όμως, θα κρατούσα και τη σύνεση: η ορμή χρειάζεται και μέτρο.

Ενδεικτικές απαντήσεις – Θέμα Δ

Κειμενικό είδος: άρθρο για τη σχολική εφημερίδα → τίτλος, προσωπικό αλλά τεκμηριωμένο ύφος, α΄ ενικό/πληθυντικό και γ΄ πρόσωπο, αναφορά στην επικαιρότητα, χωρίς προσφώνηση και αποφώνηση.

Μόνοι ανάμεσα σε χιλιάδες «φίλους»

Ποτέ άλλοτε δεν ήμασταν τόσο συνδεδεμένοι και ταυτόχρονα τόσο μόνοι. Ερευνητές μιλούν πια για μια παγκόσμια κρίση μοναξιάς, που αγγίζει εξίσου τους νέους και τους ηλικιωμένους. Αξίζει να αναρωτηθούμε γιατί συμβαίνει αυτό και πώς οι δύο γενιές θα μπορούσαν να γίνουν η λύση η μία για την άλλη.

Ο πρώτος λόγος βρίσκεται στις οθόνες μας. Τα smartphones και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης άλλαξαν ριζικά τον τρόπο που επικοινωνούμε: οι συναντήσεις αντικαταστάθηκαν από μηνύματα και οι φιλίες από «ακόλουθους». Παράλληλα, προβάλλουν εξιδανικευμένα πρότυπα εμφάνισης, σχέσεων και επιτυχίας, που δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες. Όταν η πραγματική ζωή δεν μοιάζει με το feed, το αίσθημα της αποτυχίας και της απομόνωσης βαθαίνει.

Δεύτερος λόγος είναι η ανασφάλεια της εποχής. Η ακρίβεια, η εργασιακή επισφάλεια και οι αλλεπάλληλες κρίσεις —οικονομικές, κλιματικές, γεωπολιτικές— κάνουν τους νέους να διστάζουν να δεσμευτούν σε σχέσεις και οικογένεια. Ο ατομικισμός και οι έντονοι ρυθμοί ζωής, τέλος, διαλύουν τους παραδοσιακούς δεσμούς της γειτονιάς και της διευρυμένης οικογένειας, αφήνοντας τους ηλικιωμένους σε ένα «κενό» μετά τη συνταξιοδότηση.

Κι όμως, όπως σημείωνε ο Παπανούτσος, η κοινωνία χρειάζεται και την ορμή των νέων και τη σύνεση των γερόντων. Αυτή η συμπληρωματικότητα μπορεί να γίνει θεραπεία για τη μοναξιά και των δύο. Στο σχολείο μας, για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να οργανώσουμε προγράμματα «ανταλλαγής γνώσης»: οι μαθητές να διδάσκουν στους ηλικιωμένους της περιοχής τη χρήση της τεχνολογίας, ώστε να επικοινωνούν με τα εγγόνια τους, κι εκείνοι να μας μεταδίδουν παραδοσιακές τέχνες, συνταγές ή ιστορίες του τόπου μας. Οι συνεντεύξεις με παππούδες και γιαγιάδες για τη σχολική εφημερίδα θα διέσωζαν τη συλλογική μνήμη και θα έδιναν στους μεγαλύτερους την αίσθηση ότι η εμπειρία τους έχει αξία.

Εξίσου σημαντικός είναι ο εθελοντισμός: κοινές δράσεις νέων και ηλικιωμένων σε ΚΑΠΗ, σε κοινοτικούς κήπους ή σε περιβαλλοντικές ομάδες δημιουργούν ουσιαστικές σχέσεις μέσα από κοινό σκοπό. Ακόμη, προγράμματα συγκατοίκησης φοιτητών με μοναχικούς ηλικιωμένους, που εφαρμόζονται ήδη σε ευρωπαϊκές πόλεις, προσφέρουν συντροφιά στους μεν και οικονομική ανακούφιση στους δε.

Η μοναξιά δεν είναι μοίρα· είναι συνέπεια επιλογών, άρα μπορεί να αλλάξει. Αν τολμήσουμε να σηκώσουμε τα μάτια από την οθόνη και να δούμε τον άνθρωπο δίπλα μας —όσο μεγαλύτερος κι αν είναι— ίσως ανακαλύψουμε ότι η λύση ήταν πάντα εκεί.

Τι μας δίδαξαν τα θέματα του 2026

Τα φετινά θέματα επιβεβαίωσαν τρία πράγματα που επαναλαμβάνουμε στους μαθητές μας:

• Η περίληψη θέλει ανάγνωση της εκφώνησης. Το Α1 ζητούσε μόνο τους λόγους της υπογεννητικότητας, όχι όλο το κείμενο.
• Οι κειμενικοί δείκτες πρέπει να είναι διαφορετικοί μεταξύ τους. Στο Γ1 τρεις προστακτικές δεν αρκούν· χρειάζονται τρία διαφορετικά είδη δεικτών.
• Το Θέμα Δ κρίνεται στη δημιουργική αξιοποίηση των κειμένων. Η αναφορά στον Παπανούτσο ή στην έρευνα των Financial Times, δεμένη με δική σας επιχειρηματολογία, κάνει τη διαφορά.

Στο Φροντιστήριο Ορδίτη, στην Κάτω Αχαΐα, προετοιμάζουμε τους μαθητές όλων των τάξεων Γυμνασίου και Λυκείου σε όλα τα μαθήματα, με συστηματική δουλειά στην Έκθεση από την Α΄ Λυκείου.

Πηγή θεμάτων: Υπουργείο Παιδείας – Πανελλαδικές 2026, Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία ΓΕΛ. Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές και συντάχθηκαν από τους φιλολόγους του Φροντιστηρίου Ορδίτη.